Orwell’s 1984 en de moraliteit van het totalitarisme Lezing door David Suurland

We kennen vele vormen van politieke organisatie, variërend van dictatuur tot anarcho-libertarisme, maar het totalitarisme valt eigenlijk buiten al deze bekende classificaties. Ver voorbij de grenzen van de autoritaire vormen van politiek, zoals tirannie, de dictatuur en zelfs het fascisme, poogt het totalitarisme wat geen enkel andere politieke filosofie heeft geprobeerd of zelfs voor mogelijk heeft gehouden: de meest fundamentele vernietiging van het concept van de politiek zelf.

Totalitarisme: de afwezigheid van de mens

Anders dan alle andere vormen van politieke bewegingen dient het totalitarisme geen persoon, geen nomenklatoera van personen, geen bevolkingsgroep en zelfs geen enkel utilitair doel. De mens is juist de grote afwezige in het totalitaire experiment. Het welzijn van het individu, van de groep of zelfs van de mens als soort is voor dergelijke bewegingen op zijn best een non-item, op zijn slechtst een object van vernietiging. Dat maakt dergelijke bewegingen dan ook bijzonder moeilijk te begrijpen in conventionele termen. Het is daarom dat Hannah Arendt ook stelde dat men een geheel nieuwe moreel en politiek filosofisch vocabulaire moest ontwikkelen om dit radicaal nieuwe fenomeen te begrijpen.

Samen met Hannah Arendts ‘Origins of Totalitarianism‘, Claude Lefort’s ‘The Political Forms of Modern Society‘ en Eric Voegelin’s ’Die politischen Religionen‘ behoort Orwells ‘1984‘ tot de meest iconische werken die over het totalitarisme zijn geschreven.

Orwell’s 1984: tussen literatuur en politieke filosofie

Juist omdat het totalitarisme zo wezensvreemd is aan onze politieke en morele tradities is het inzichtelijk maken van de logica van het totalitarisme een Herculeaanse taak. Daar waar Arendt, Lefort en Voegelin een fenomenologische en politiek filosofische invalshoek kozen, koos Orwell voor de literatuur. Met 1984 liet Orwell zien dat hij daarmee, soms in een enkele dialoog, in staat was de afschuwelijke moraliteit van het totalitarisme bloot te leggen.

In deze lezing zullen we aan de hand van praktische voorbeelden uit de realiteit van het nazisme, communisme en jihadisme laten zien waarom Orwell’s 1984 nog voor vele generaties tot de standaardwerken van politieke filosofie dient te behoren.

David SuurlandOver David Suurland

Dr. David Suurland is in 2012 aan de rechtenfaculteit van Leiden, afdeling Encyclopedie, cum laude gepromoveerd op zijn proefschrift ‘Secular totalitarian and islamist legal-political philosophy’: een onderzoek naar de rechtstheorie van totalitaire bewegingen. In zijn onderzoek beschreef en vergeleek hij de ideeëngeschiedenis en de rechtsfilosofische grondslagen van het Nazisme, Communisme en Islamisme en toonde hij aan hoe deze bewegingen vooral als morele bewegingen moeten worden gezien.

Hij heeft meerdere artikelen gepubliceerd over de verhouding tussen religie, recht en politiek en legt zich tegenwoordig toe op een onderzoek naar de wijzen waarop salafistische & islamistische organisaties, die niet ogenblikkelijk gewelddadig zijn maar wel een totalitaire rechtsordening nastreven, binnen de grenzen van de democratie kunnen worden bestreden

Aanmelden voor de lezing

De lezing is op vrijdag 26 september om 18.00 uur op de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Leiden (Kamerlingh Onnes Gebouw, Steenschuur 25, 2311 ES, Leiden). De lezing is de vierde in de nieuwe reeks van Recht en Literatuur Leiden over utopieën en dystopieën. Aanmelden voor de lezing kan via Eventbrite en Facebook.